Pháp thí thắng mọi thí - Pháp hỷ thắng mọi hỷ - Ái diệt thắng mọi khổ - Niết-bàn lạc tối thượng.

Nghiên cứu >> Phật giáo phát triển

Chữ Hiếu cũng cần vun đắp

Mỗi năm đến mùa Vu-lan, chúng ta lại nghe rất nhiều bài hát ca ngợi hạnh hiếu, lại nói với nhau rất nhiều về lòng hiếu thảo, nhưng vẫn có những băn khoăn ngày một nhiều hơn trong xã hội, rằng chữ hiếu mà chúng ta đề cập bấy lâu có phải là một khái niệm cũ kỹ, có phần không hợp thời nếu cứ bám theo quan niệm là con cái luôn phải vâng lời cha mẹ, phục tòng ý kiến của họ, phải yêu thương họ như chúng ta vốn đã làm như thế từ hàng nghìn năm theo ý thức hệ Nho giáo và Phật giáo?


Hiếu tho:
m
ột ngha vvô điều kiện?
Mỗi năm đến mùa Vu-lan, chúng ta lại nghe rất nhiều bài hát ca ngợi hạnh hiếu, lại nói với nhau rất nhiều về lòng hiếu thảo, nhưng vẫn có những băn khoăn ngày một nhiều hơn trong xã hội, rằng chữ hiếu mà chúng ta đề cập bấy lâu có phải là một khái niệm cũ kỹ, có phần không hợp thời nếu cứ bám theo quan niệm là con cái luôn phải vâng lời cha mẹ, phục tòng ý kiến của họ, phải yêu thương họ như chúng ta vốn đã làm như thế từ hàng nghìn năm theo ý thức hệ Nho giáo và Phật giáo?

Thực tế thì dù chữ Hiếu đến nay vẫn được coi trọng như một gíá trị thiêng liêng, nhưng lòng hiếu thảo hôm nay ở một số người khá phai nhạt, mù mờ đến mức dường như không còn... khi họ đổ lỗi cho đời sống công nghiệp, lo làm ăn bù đầu, thì giờ nào mà thăm cha mẹ; nói chi đến bẩm báo thưa trình hàng ngày. Tôi biết có ông giám đốc có văn phòng làm việc chỉ cách chỗ mẹ mình ở chưa tới 2km mà chẳng bao giờ ông ta ghé thăm, dù trưa hay chiều thậm chí cả ngày lễ; hay có nhà kinh doanh năm thì mười họa gọi điện thoại hỏi thăm cha mẹ qua loa. Tôi đã từng chứng kiến một bà lão thắt cổ chết trong nhà vì con cái bỏ đi xa không đoái hoài, bà quá cô đơn!

Có người cho rằng cần phải tiếp thu văn minh Tây phương, vốn được coi là nền văn hóa mà ở đó cha mẹ và con cái có nghĩa vụ rạch ròi: cha mẹ nuôi con đến 18 tuổi, sau đó các con vay tiền nhà nước đi học tiếp và tự lo thân; về phần cha mẹ già, đã có an sinh xã hội lo, có nursing home. Hình ảnh bữa cơm chiều sum họp hay trưa 30 Tết tề tựu cùng nhau ngày một thưa vắng vì chỉ cần nhấc điện thoại qua zalo, messenger hay facetime là có thể nhìn thấy nhau, rồi cũng như người nước ngoài: cứ Hello, Good-bye vài tiếng là xong!

Vậy thì chữ Hiếu ở đâu trong bối cảnh xã hội đó? Hay có người cho rằng chữ Hiếu bây giờ là ngha vcó điều kiện, rằng con cái đã chịu đựng cha mẹ quá nhiều từ sự hà khắc khi còn bé, cưỡng ép nhiều thứ từ món ăn cho đến trường học, phải theo những thực đơn do cha mẹ chọn, phải học những trường điểm, lớp chuyên, theo ý muốn của cha mẹ... phải và phải chọn nghề XYZ ...

Họ cảm thấy mệt mỏi chán ngán và không muốn lệ thuộc thêm khi lựa chọn bạn đời, tiến đến hôn nhân, rồi phải sinh con nối dõi... Họ muốn tự do trong quyết định của mình, không thể mãi là một đứa trẻ to xác. Còn niềm vui ư? Tiền bạc, thành công trong sự nghiệp thăng tiến danh vọng họ đều có, cần gì người cha hay người mẹ cổ hủ đặt để. Như vậy muốn duy trì giá trị của chữ Hiếu, chúng ta phải làm gì?

Thật sự tính chất áp đặt uy quyền của cha mẹ lên con cái ảnh hưởng từ Nho giáo nhiều hơn, khi vịn vào lý do chín chữ cù lao nặng nhọc nên cần một sự tuân phục tuyệt đối từ phia con cái: “Phxử tử vong, tử bất vong bất hiếu” thậm chí, “không có con” cũng là tội lớn... Còn đạo Phật thì sao?
 



Ngha vụ đến từ hai phía

Trong tác phẩm Đạo Phật với con người”, cố Hòa thượng Thích Tâm Châu nêu nghĩa vụ của cha mẹ trước, gồm:

1. Phi hn chế không để cho con làm điều ác;
2. C
ần chbo cho con biết chỗ thiện;
3. Ph
i thương yêu con cái thật thấm thía;
4. Nên vì con cái mà tìm ch
ỗ kết hôn cho xứng đáng;
5. Nên tùy th
ời cung cấp cho con những sự cần dùng.

(trang 125-128)

Sau đó, chương kế tiếp mới là nghĩa vụ con cái đối với cha mẹ, gồm:

1. Công n sinh dưỡng;
2. Cúng d
ường cha mkhông thiếu thốn;
3. Làm vi
ệc gì phi trình tha trước;
4. Cha m
làm việc gì, vâng thuận không trái;
5. Cha m
dy điều phi, không được trái lệnh;
6. Không
được ngn việc làm chân chính ca cha m.

nhưng Hòa thượng cũng nhấn mạnh nếu “... cha mẹ mê muội không biết kính tín Tam bảo, cha mẹ tàn bạo cướp của, nói lời gian dối, cha mẹ trái ngược đạo chính, mê say cuồng loạn...” thì người làm con “... phải hết sức can ngăn khiến cha mẹ hướng về đạo chính, giữ năm điều răn, làm mười điều lành, sống cuộc đời trong sạch... Chỉ vậy mới gọi là hiếu”.

(trang 129-133)

Nghĩa là đạo Phật đòi hỏi cả hai phía phải có nghĩa vụ với nhau. Quan điểm này đang là xu hướng của xã hội hiện nay, vì gần đây người ta đã chứng minh sự thất bại của nhiều đứa trẻ khi vào đời có một phần nguyên nhân từ cách cha mẹ giáo dục; trong đó, sự độc đoán, việc thiếu tôn trọng tự do phát triển hay năng khiếu thực sự của trẻ, cách dùng roi vọt hay hình phạt quá nhiều, hoặc tình trạng tạo áp lực tinh thần như đòi hỏi thứ hạng hay điểm số cao khiến trẻ mất tự tin và đánh mất luôn cả khả năng tư duy độc lập, óc sáng tạo, sự linh động trong giải quyết vấn đề... khiến cho lòng hiếu thảo nếu hiểu một cách hạn hẹp chỉ là sự vâng lời và phục tòng vô điều kiện vô tình bóp chết năng lực tự lập nơi đứa trẻ. Hãy hướng đến một phương pháp mà con trẻ hợp tác với cha mẹ, cùng nhau giải quyết theo hướng có lợi nhất cho sự phát triển của trẻ.

Theo Tiến sĩ Laura Markham, tác giả cuốn sách “Rèn cha rồi mới rèn con” (Phương Lan dịch, Nxb Lao Động, 2017), lý do sâu xa nhất khiến trẻ hợp tác với cha mẹ là bởi chúng yêu thương họ và muốn làm họ hài lòng. Trong Chương trình Asia’s Got Talent trên TV gần đây có một cậu bé 12 tuổi tên là Syah Riszuan, người Singapore, hát rất hay. Khi Ban Giám khảo hỏi điều gì khiến em cảm thấy hứng khởi khi tham dự chương trình này, cậu bé trả lời: “Vì em muốn làm cho mẹ vui khi thực hiện được ước mơ của mình”. Mẹ em luôn theo dõi sự tiến bộ của con mình khi cậu bé theo đuổi đam mê ca hát, động viên em và luôn lắng nghe em hát ở nhà. Chúng ta biết có những cầu thủ hay vận động viên nổi tiếng vẫn hướng mắt về phía cha mẹ đang ngồi trên khán đài mỗi khi ghi bàn hay đạt thành tích cao vì họ cảm nhận mình đang làm cho cha mẹ vui. Thường những cầu thủ ấy tâm lý rất ổn định và ít khi sa vào những thú vui tai hại cho sức khỏe.

Lý do duy nhất khiến trẻ từ bỏ những điều mà chúng muốn để làm những gì mà cha mẹ muốn là bởi chúng tin tưởng họ và không muốn làm họ thất vọng. Tiến sĩ Laura Markham cho rằng việc kết nối với con đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình nuôi dạy một đứa trẻ cư xử đúng đắn. Bà khuyên các bậc cha mẹ rằng: “Trên tất c, hãy bo vệ sự gắn bó giữa bn và con. Đó là thứ đòn bẩy duy nhất giúp bn duy trì nh hưởng ca mình với chúng. Đó cng là những gì chúng cần ở bn nhất”.

Một điều quan trọng được TS.Laura Markham nhấn mạnh đó là việc trừng phạt con sẽ không khiến trẻ hợp tác hơn với cha mẹ, mà ngược lại chỉ khiến trẻ xa cách cha mẹ và làm giảm sự ảnh hưởng của cha mẹ với trẻ: “Trcon sinh ra một cách tự nhiên syêu qucha m- cnhững người cha người mkhiến chúng btổn thương. Nhng bn nng sống luôn mách bo chúng không nghe theo lời những người lớn không ng hộ chúng, và nếu bn trừng pht, con bn scó bằng chứng rõ ràng không phi lúc nào chúng cng được bn ng hộ. Chính vì vậy mà trừng pht làm gim sự ảnh hưởng ca bn và làm xói mòn mối quan hệ gần gi ca bn với con. Điều này strở nên rõ ràng hn khi trlớn lên và ít phthuộc vào bn hn”.

Phương pháp dạy con mà Tiến sĩ Laura Markham chỉ ra cũng có sự tương đồng với phương pháp dạy trẻ được áp dụng ở các trường mầm non Nhật Bản. Theo đó, các quy định thì không được coi trọng bằng việc nuôi dưỡng sự phát triển tình bạn giữa trẻ em và giáo viên. Tương tự như với cha mẹ, người ta tin rằng nếu trẻ em có quan hệ gắn bó với giáo viên thì các em sẽ cư xử đúng mực bởi vì các em sợ làm họ thất vọng.

Ở đây chúng ta cần đề cập đến phương pháp Shichida là triết lý nuôi dưỡng con cái nhưng điều đặc biệt là nó hướng trọng tâm vào các bậc cha mẹ. Cha mẹ là những người học phương pháp và cũng là những người thực hiện nó.

Hệ thống phương pháp này nếu được phụ huynh thực hiện tốt sẽ có hiệu quả rèn luyện phẩm chất cho mọi đứa trẻ khắc sâu lòng nhân ái, biết chăm sóc cho những người khác, tinh thần hợp tác và sự chân thành. Nó không chỉ giúp trẻ ngoan ngoãn, vâng lời mà còn làm cho trẻ cảm nhận được tình yêu của bố mẹ, một điều vô cùng quan trọng bởi chính giáo sư Shichida tin rằng khi một người mẹ truyền đạt tình yêu của mình với con một cách khéo léo, đứa trẻ ngay lập tức có thể thay đổi thành một đứa trẻ tốt.

(Makoto Shichida, Ba chìa khóa vàng nuôi dy con theo phương pháp Shichida, 2015, Nxb Thế Giới)

Và để có thể làm được điều đó, hệ thống phương pháp Shichida hướng dẫn cho cha mẹ hai phương pháp vô cùng hiệu quả được rất nhiều học giả nổi tiếng cũng như phụ huynh Nhật Bản áp dụng: “nm phút ththvà “cái ôm tám giây”.

Thời điểm tuyệt vời để cha mẹ thể hiện tình cảm với con, đặc biệt khi bạn đã xa con cả một ngày dài, là vào buổi tối trước khi con trẻ đi ngủ. Họ khuyên chúng ta bận rộn đi làm về muộn nhưng nên cố gắng dành thời gian buổi tối nằm ru con ngủ, đọc truyện cho con nghe, thì thầm với con những lời yêu thương hay kể chuyện, kể về ước mơ của mình. Người ta đã nghiên cứu và thấy rằng lúc trẻ chập chờn vào giấc ngủ, mọi thông tin trẻ nghe lúc ấy sẽ được lưu giữ hoàn toàn vào tiềm thức hay vô thức, giúp điều chỉnh những nét tính cách không tốt ở con trẻ, đồng thời giúp chúng cải thiện chức năng não bộ và tăng cường trí nhớ; thay đổi đứa trẻ ương bướng trở nên biết vâng lời, biến đứa trẻ thiếu tự tin thành tự tin đầy nhiệt huyết. Quan trọng nhất theo Giáo sư Shichida, bằng cách này, đứa trẻ sẽ cảm nhận được hạnh phúc truyền từ cha mẹ, động viên trẻ làm điều tốt, điều hay để làm cho họ hạnh phúc.

Các bậc cha mẹ hãy nhớ, kết quả của phương pháp “cái ôm tám giây” hay “thủ thỉ năm phút” sẽ không đạt được nếu được thực hiện một cách qua loa, hời hợt. Phải làm trong yêu thương quan tâm thật sự, nói theo ngôn ngữ nhà Phật là trong chánh niệm, bày tỏ sự tôn trọng và tin tưởng vào những khả năng của con, tránh những lời nói phiền trách hay phàn nàn về những điều con trẻ làm.
 


Nguồn phúc lc vô tận

Hiếu vẫn mãi là nguồn phúc lạc vô tận nếu chúng ta biết vun đắp cùng nhau. Người ta đã chứng minh bằng các nghiên cứu khoa học, các con số thống kê, rằng những đứa trẻ lớn lên trong bầu không khí đầm ấm và tràn ngập thương yêu của gia đình hay lớp học thì chúng sẽ không bao giờ trở thành những kẻ xấu ác.

Nếu những đứa trẻ được lớn lên trong một môi trường luôn bị dày vò bởi những đam mê vật chất, chứng kiến những thói hư tật xấu mà người lớn gieo vào tâm hồn chúng như tính ích kỷ, hận thù, nhỏ nhen, thô bạo... thì những đứa trẻ bất hạnh ấy sẽ bị rơi vào những vũng xoáy của tội lỗi, bởi lẽ ở đó là một khoảng trống văn hóa mà những người lớn, những người có trách nhiệm đã vô tình hay cố ý xô đẩy chúng vào đó (xem bài phân tích trên tạp chí Vn Hóa Phật Giáo số 13). Đây là một vấn đề đáng báo động khi tuổi trẻ đang phải ăn đong lý tưởng và đang ở tình trạng “suy dinh dưỡng tâm hồn” trầm trọng mà lại phải ngốn các món ăn độc hại về thói dối trá, về tính vụ lợi đến tàn nhẫn... Họ cần phải hiểu rằng họ đang hạnh phúc hơn bao nhiêu người khi họ có một nguồn phúc lạc tràn đầy: Gia đình, trong đó vai trò người cha người mẹ là không thể phủ nhận, vì họ là người đưa con trẻ vào đời và vui buồn theo thăng trầm, thành công hay thất bại của chúng. Các em phải ý thức về tình trạng hạnh phúc của mình khi hiểu rằng: “Mình có một đôi mắt sáng trong khi hàng triệu người trên thế giới bmù; mình có một gia đình hnh phúc trong khi bao đứa trphi mồ côi cha m; mình có đầy đủ thức n, nước uống hàng ngày trong khi bao nhiêu người đang chết đói, chết khát”.

Sự kế tc miên trường

Hiếu là sự kế tục miên trường khi trải dài vô cùng tận vì Phật giáo quan niệm bất cứ ai cũng có thể là cha mẹ mình trong một kiếp trước. Trong bài thơ “Bông hồng cho M”, nhà thơ Đỗ Nghê (Bác sĩ Đỗ Hồng Ngọc) viết:

Con cài bông hoa trắng
Dành cho m
ẹ đóa hồng
M
nhớ gài lên ngực
Ngo
i chờ bên kia sông...

Diễn tả chữ Hiếu là đắp đền tiếp nối từ đời này sang đời nọ, từ kiếp này sang kiếp khác, nay thì kiếp này con mồ côi nhưng mẹ lại hội ngộ cùng bà trong cõi khác, nghe thật gần gũi, dù trong tâm thức phàm trần, đứa con rất buồn khi nói thế!

Trong phim đang chiếu hiện nay “Mama Mia”, một bài hát nổi tiếng của ban Abba “My Love, my Life” được hát lên khi diễn tả niềm vui của người mẹ khi có đứa con đầu lòng, cô nhớ đến mẹ mình khi hoài thai ngày xưa, cũng thế!

In the mirror of your eyes, my love, my life
I can see it all so clearly...
Like re
ections of your mind, my love, my life
Are the words you try to
nd, my love, my life.

Đứa con chính là tình yêu và cuộc đời nối dài của người mẹ.

Thiền sư Nhất Hạnh khi dạy về “Ba cái ly” hoặc “Nm cái ly”, nói rõ về cái lạy đầu tiên:

“Con trở về kính ly liệt vtiền nhân, dòng htổ tiên, gia đình huyết thống, hai bên nội ngoi. Con thấy cha mvà xương tht và sự sống đang có mặt và lu nhuận trong từng tế bào và mch máu ca con. Qua cha con và mcon, con thấy ông bà, bên nội cng nhbên ngoi, đã và đang đi vào con với tất cmi nng lượng, mi trông chờ, mi ước m, cng nhtất ctrí tuệ và kinh nghiệm ca tổ tiên tri qua bao nhiêu thế hệ. Con mang trong con sự sống, dòng máu, kinh nghiệm, tuệ giác, hnh phúc và khổ đau ca các thế hệ tổ tiên”.

(Thích Nhất Hạnh, Thương yêu theo phương pháp Bt dy)

Điều thiện tối cao

Chúng ta trở lại với những lời dạy bảo truyền thống. Kinh Nhẫn nhc ghi: Điều thiện tối cao là chí hiếu, điều ác tối cao là bất hiếu”.

Kinh Tng nhất A-hàm, Đức Phật dạy: “Này các T- kheo, nếu có kvai trái cõng cha, vai phi cõng m, đi xa nghìn dặm, cung phng mi thức n, đồ mặc, chn nệm và thuốc thang, thậm chí cha mcó tiểu tiện trên vai mình đi chng nữa, cng cha trả được ân sâu. Các thầy phi hiểu rằng, ân cha mnặng lắm, bồng bế nuôi nấng, dưỡng dc đúng lúc, làm cho ta trưởng thành. Vì thế mà biết ân đó khó tr. Này các T-kheo, có hai việc làm cho phàm phu có công đức lớn, được qubáo lớn, đó là phng sự cha và m.

Phật dạy về lý nhân quả. Chúng ta hiểu rằng làm một điều bất thiện nhỏ thôi thì cũng chịu quả báo. Huống chi tuổi trẻ bây giờ oán cha trách mẹ, có kẻ mắng cha mẹ, thậm chí phạm tội giết cha mẹ nữa, một trong những ngũ nghịch trọng tội, phải chịu quả báo vô lượng kiếp trong địa ngục. Nhưng họ đâu cần biết địa ngục ở đâu vì nó nằm ngay trong lòng họ khi phạm tội bất hiếu, hoặc ở một mức độ phổ biến hơn hiện nay là sự thờ ơ trước cảm xúc của cha mẹ.

Chỉ cần một buổi chiều gặp bạn bè cũ ở lứa tuổi U-60, U-70 là sẽ nghe nhiều người ta thán về thái độ lạnh lùng của con cái, cả con dâu và con ruột, lối sống thực dụng đến tàn nhẫn. Thái độ đối với cha mẹ, dù giàu hay nghèo, mới quan trọng, chứ không phải chuẩn bị mâm cao cỗ đầy giao phó cho người giúp việc và nghĩ rằng đã hoàn thành nghĩa vụ làm con là cách làm sai lầm phổ biến hiện nay.

Đừng đổ lỗi cho nếp sống công nghiệp hay kinh tế thị trường vì nó vốn phi đạo đức, nhưng thái độ vô đạo đức đến từ những chủ thể hành động, là những người con đang có mặt trong đời sống nhưng vắng mặt trong khi thực hiện nghĩa vụ hiếu kính cha mẹ. Để rồi một ngày nào đó họ khuất bóng mới đập đầu than khóc cho sự vô tâm của mình thì đã quá trễ!

Hãy cùng vun đắp chữ hiếu hôm nay và mong rằng sự hy sinh của cha mẹ khi họ còn trẻ sẽ được bù đắp trong tuổi già. Suy cho cùng, đó là nguồn phúc lạc dài lâu cần đắp đền tiếp nối.
 

 


Theo Văn hoá Phật giáo số 303 ngày 15-08-2018

Đại Tạng Kinh Việt Nam

Tháng Năm